PRAKTIJKVOORBEELD

Systemisch Co-Design in de chemische industrie

Samenvatting

In dit experimentele onderzoeksproject is op zoek gegaan naar (nieuwe) instrumenten voor transities en innovaties in de chemische industrie en naar mogelijkheden om de opgedane inzichten op te schalen naar andere chemieclusters. Hierbij is gebruik gemaakt van het Co-Design Canvas (Smeenk, Köppchen & Bertrand, 2020) en het Model Systemen Innoveren met Labs (De Lille en Overdiek, 2021). Het Co-Design Canvas helpt een dialoog te faciliteren tussen de betrokken partijen in de omgeving. Het Model Systemen Innoveren met Labs helpt om deze dialoog in de systemische context te voeren. Lees in dit artikel meer over dit praktijkvoorbeeld.

Missiethema

Veiligheid

Betrokkenen

Hogeschool Inholland, Haagse Hogeschool, Chemelot, Safety Delta Nederland (SDN)

Aspecten

Maatschappelijke uitdaging

 

De chemische industrie werkt aan innovatieprojecten die bijdragen aan een veilige, circulaire en of klimaatneutrale samenleving. Deze innovatietrajecten kunnen nieuwe veiligheidsrisico’s met zich meebrengen. Stakeholders zoals omwonenden, medewerkers, toeleveranciers van bedrijven en toezichthouders zijn belangrijke partijen in deze innovatietrajecten. Nieuwe manieren van samenwerking en kennisdeling over (on)veiligheid tussen stakeholders kan versnelling en daarmee zowel maatschappelijke als economische impact opleveren. In dit experiment is onderzocht hoe een systemisch co-design methodologie hier een concrete bijdrage aan kan leveren.

Methode omschrijving

Het Co-Design Canvas (Smeenk, Köppchen & Bertrand, 2020) is een instrument om samenwerkingen die werken aan maatschappelijke uitdagingen te starten, plannen, uitvoeren en evalueren. Het biedt overheden, burgers, bedrijven, non-profitorganisaties, kennisinstellingen en andere belanghebbenden een hulpmiddel voor communicatie en samenwerking. Het Co-Design canvas wordt in samen met relevante stakeholders ingevuld. Er wordt daardoor gezamenlijk stilgestaan bij de context, het veranderdoel en de focus. Wie er betrokken bij zijn en hoe de omgeving eruitziet en hoe dit invloed heeft. En welke activiteiten leiden tot het gewenste positieve impact en resultaten.

Door het Co-Design Canvas met stakeholders in te vullen worden verschillen in belangen, kennis, ervaring en machtsverhoudingen inzichtelijk. De methode staat vanaf het begin stil bij gewenste positieve impact en concrete resultaten en zorgt ervoor dat ieders stem gehoord wordt.

Systemen Innoveren met Labs (De Lille & Overdiek, 2021) is een model dat een gemeenschappelijk leerproces aangeeft met verschillende fasen. De eerste fase gaat over het gezamenlijk begrijpen van het bestaande systeem. Samen met alle betrokken stakeholders wordt op een creatieve en toekomstgerichte manier gewerkt aan een gezamenlijk visie op het probleem en de toekomst. Vanuit de gemeenschappelijk geformuleerde wenselijke toekomsten gaat de tweede fase in: het lokaal experimenteren. De stakeholders vertalen de toekomsten naar een gemeenschappelijke ontwerpopgave en aan de hand daarvan bedenken ze concepten, maken ze prototypes en experimenteren ze in een bestaande praktijkomgeving. Dit doen ze samen met toekomstige gebruikers. Daarna begint de derde fase: ‘impact maken voor een nieuw systeem’. Dit begint met reflectie en evaluatie. Hoe kan de geteste oplossing geïmplementeerd, verspreid of opgeschaald worden? En welke randvoorwaarden zijn daarvoor nodig?

Deze derde fase heeft vaak weer een eigen ontwerpvraag: hoe kunnen stakeholders de ontworpen oplossing met elkaar breder aanbieden? Hiervoor zijn nieuwe manieren van samenwerken en nieuwe rollen nodig. Ook hiervoor worden concepten bedacht en prototypes gemaakt, die de stakeholders testen en uiteindelijk implementeren. Dit lukt niet altijd, omdat er gebouwd wordt aan een alternatief systeem en dit weerstand oproept. Implementatiemogelijkheden hangen vaak af van budgetten, bestuurstermijnen en veranderende stakeholders, en dit maakt vernieuwingen kwetsbaar.

KEM's

KEMs -afgekort van Key Enabling Methodologies–  zijn ontwerpmethoden die innovaties en interventies helpen ontwikkelen die ons anders helpen kijken, denken, doen en die onze leefwereld helpen vormgeven. Deze (ontwerp)methoden bieden professionals een effectieve en gerichte aanpak bij het ontwikkelen van innovaties en interventies. Zo dragen KEMs bij aan het teweegbrengen van de benodigde veranderingen.

Resultaten

De combinatie van deze twee instrumenten heeft in deze casus het volgende gebracht:

  • Een systemisch co-design aanpak legt verbindingen tussen zowel individuele percepties, belangen, kennis, ervaringen en invloed als sociale systemen als organisatorische eenheden en subsystemen. De uitdaging voor veel mensen ligt vooral in die verbinding van die verschillende niveaus.
  • Om deze verbinding tot stand te brengen en inzichtelijk te maken helpt de combinatie van het Systemen Innoveren met Labs-model dat aangeeft waar je je in het proces bevindt, en het Co-Design Canvas om de ontwerpbeslissingen en variabelen van het proces met alle betrokkenen in verschillende fasen en op verschillende momenten bespreekbaar te maken. Daarmee ontstaat overzicht en inzicht gedurende en over het gehele proces.
  • In het proces is het van belang én een uitdaging om betrokkenen/stakeholders en hun inzichten en ideeën op alle niveaus met elkaar te verbinden (en dat te blijven doen).
  • Centraal staat het faciliteren van een meer systemische dialoog tussen verschillende betrokken dwars door organisaties en teams/afdelingen heen.
    Deze systemische dialogen kunnen ook als co-reflectie en co-evaluatie en dus kwalitatief (meet)moment en instrument dienen.
  • In het verbinden en vertalen is een belangrijke rol weggelegd voor mensen die optreden als programmamanager, lab-coördinator, moderator of challenger. De juiste term kan per context verschillen.
  • Betrokkenen/stakeholders hebben vooral aan het begin van het proces behoefte aan praktische handvatten om zelf aan de slag te gaan, en om betrokkenheid en commitment te krijgen voor een alternatieve aanpak die tijd kost.
  • Echte authentieke verhalen maken de abstracte problematische situatie en gewenste transitie/beweging concreet, voelbaar, urgent en spreken zo mensen aan op alle niveaus. Deze verhalen zijn laagdrempelig voor alle betrokkenen, in het hele proces en spelen een belangrijke rol in het met elkaar verbinden van niveaus.
  • Het is belangrijk dat de taal die gebruikt wordt past bij de chemiesector, maar deze hoeft niet exclusief te zijn voor de sector en moet ruimte bieden om een eigen context-specifieke taal te ontwikkelen als onderdeel van het transitieproces.

Dit is ook interessant

PRAKTIJKVOORBEELD
Topfit Citizenlab

Topfit Citizenlab is een meerjarig onderoeks- en innovatieproject met als doel om Twentenaren langer gelukkig en gezond te laten leven. Samen (!) met burgers onderzoeken de initiatiefnemers hoe ze hen aan kunnen zetten tot een gezondere levensstijl.

PRAKTIJKVOORBEELD
Ecosysteem-benadering voor circulaire chemische transitie
Een ecosysteem-methodologie voor het bouwen van groene en circulaire innovaties binnen de chemische industrie.
PRAKTIJKVOORBEELD
Beweging brengen in de landbouwtransitie

Opgaven in het landelijke gebied worden alleen maar groter en de verhoudingen tussen agrarische ondernemers, wet- en regelgevers en de maatschappij raken steeds meer gepolariseerd. Het moet anders en het kan ook anders. Een ontwerpende aanpak kan hieraan een belangrijke bijdrage leveren.

PRAKTIJKVOORBEELD
Van vezel naar vliering; van boer tot bouwer

Kunnen we nieuwe ketens en netwerken inrichten zodat we economische, sociale en ecologische waarden realiseren?

PRAKTIJKVOORBEELD
Wat kunnen lokale en regionale overheden doen om innovatiekracht te versterken?

Stel je voor dat je als professional betrokken bent bij een lokale of regionale overheid en je staat voor de uitdagende taak om complexe maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. Hoe doe je dit dan precies?

PRAKTIJKVOORBEELD
Gebiedsgerichte aanpak voor toegankelijke zorg in krimpregio’s
Dit onderzoek heeft als doel aanwijzingen te krijgen voor versnelling van het transitieproces naar ‘zorg voor gezondheid’ in samenhang met de transitie van onderwijs in Eemsdelta